Mình nhớ mãi một buổi chiều ở Đắk Lắk nhiều năm trước. Hôm đó, mình vừa giảng xong một bài hóa học khá “khoai” về Cân bằng Hóa học. Học sinh ghi chép đầy đủ, làm bài tập rào rào, đọc vanh vách các công thức.
Khỏi phải nói, mình đắc ý lắm. Mình tưởng dạy giỏi là truyền đạt xong kiến thức, học sinh làm đúng bài tập là thành công.
Nhưng rồi, cuối giờ, một cậu học trò cất bút, thở dài: “Thầy ơi, mình cân bằng cái phương trình này chuẩn xác từng con số, nhưng mà nó để làm gì hả thầy?”
Câu hỏi đó làm mình khựng lại. Hóa ra, mình vừa dạy cho học sinh… vô hồn. Mình dạy chúng cái đích đến, nhưng quên dạy chúng cái lý do phải xuất phát. Chúng thuộc công thức, nhưng không cảm nhận được tại sao thế giới lại cần đến nó.
Và mình nhận ra, đó không chỉ là vấn đề của một lớp học cấp ba.
Sự thấu cảm (Empathy) trước mọi tính năng (Features)
Khi sang Ấn Độ và đến Riverside Learning Center — nơi được mệnh danh là “Trường sáng tạo nhất thế giới” — mình đã thấy một cách tiếp cận hoàn toàn khác. Cô Kiran Bir Sethi, người sáng lập trường, không bao giờ bắt đầu bài học bằng việc nhét kiến thức vào đầu bọn trẻ.
Bất kể bài học là gì, cô luôn bắt đầu bằng một câu hỏi: “Em cảm thấy gì về vấn đề này?”
Tại sao? Bởi vì cảm nhận sinh ra sự kết nối. Nếu bạn không thấy “đau”, không thấy “vui”, không thấy “tức giận” hay “tò mò” về một thứ, bạn sẽ chẳng có chút động lực nào để học hay thay đổi nó. Đó là chữ “Feel” (Cảm nhận) — bước đầu tiên và quan trọng nhất trong framework FIDS, nhưng lại là bước thường bị bỏ ngỏ nhất trong giáo dục.
Thật thú vị là khi mình nghe lại podcast của Lenny với Julie Zhuo — cựu Phó chủ tịch Thiết kế của Facebook — cô ấy cũng nói một điều gần như y hệt.
Julie nói rằng, sai lầm lớn nhất của các team làm sản phẩm là lao ngay vào code. Họ có một ý tưởng, và lập tức viết danh sách “features” dài dằng dặc. Họ tự hào về sản phẩm của mình y như cách mình tự hào về bài giảng Cân bằng Hóa học năm nào.
Nhưng thiết kế tốt — giống như giáo dục tốt — không bắt đầu từ “tính năng”. Nó bắt đầu từ sự thấu cảm (Empathy). Nó bắt đầu bằng việc đặt mình vào vị trí của người dùng và hỏi: “Họ đang cảm thấy gì? Họ đang gặp khó khăn gì? Tại sao họ lại cần điều này?”
Nếu sản phẩm không giải quyết được một nỗi đau thực sự, mười tính năng hay ho cũng chỉ là món đồ chơi xếp xó. Nếu bài giảng không chạm được vào sự tò mò của học sinh, công thức kinh điển cũng chỉ là dòng mực vô nghĩa trên giấy.
Framework FIDS: Tại sao luôn phải bắt đầu từ chữ “Feel”
FIDS là vũ khí bí mật của trường Riverside. Nó bao gồm 4 bước:
Feel (Cảm nhận vấn đề bằng trái tim)
Imagine (Tưởng tượng ra giải pháp)
Do (Bắt tay vào thử nghiệm)
Share (Lan tỏa giá trị)
Trong đời sống, chúng ta luôn có thói quen “nhảy cóc” thẳng từ vấn đề sang bước “Do”. Giống như việc bạn thấy vợ buồn (chưa biết vì sao), liền vung tiền ra mua bó hồng đắt tiền về tặng. Kết quả là cô ấy ho sù sụ vì dị ứng phấn hoa. Bó hoa bay mất, tiền cũng bay theo.
Bỏ qua bước Feel là một thảm họa tốn kém. Trong giới startup, thiếu Feel nghĩa là bạn ném hàng triệu đô la vào một thứ không ai cần sử dụng. Trong lớp học, thiếu Feel nghĩa là bạn bào mòn ngọn lửa đam mê của học sinh vào việc tạo ra những cỗ máy giữ bộ nhớ. Điều đó cũng lý giải tại sao nhiều học sinh khi tốt nghiệp lại mang theo tâm lý chán ghét việc tiếp tục học hỏi.
Đừng vội vã đưa gạch cho một người nếu họ chưa hiểu vẻ đẹp của việc xây nhà. Kiến thức cũng vậy — bản thân nó vô tri. Cách chúng ta cảm nhận cuộc sống, những khó khăn, và khát khao thay đổi mới biến kiến thức thành công cụ sức mạnh.
Lựa chọn nằm ở bạn
Khi bạn đứng trước học sinh, nhân viên, hay thậm chí là chính bản thân bạn khi chuẩn bị học một kỹ năng mới (ví dụ như học AI) — đừng bao giờ nhào ngay vào việc “Đây là những bước bạn phải làm.”
Lần tới khi bạn muốn ai đó học điều gì — đừng bắt đầu bằng “Hãy học cái này.” Bắt đầu bằng “Bạn đang cảm thấy gì về điều này?” hoặc “Khó khăn nào đang cản bước bạn?”
Biến kiến thức khô khan thành một câu chuyện có thật, có cảm xúc. Khơi gợi vấn đề khiến người học tìm thấy động lực và khát vọng chinh phục.
Bạn cũng làm được điều này. Tin mình đi, khi cái “Feel” của con người đã được khơi thông, mọi kiến thức tiếp thu về sau sẽ dễ như nước chảy xuôi dòng.
💡 Lấy cảm hứng từ: Julie Zhuo — The Looking Glass, Lenny’s Podcast
Khóa học AI của mình cũng bắt đầu từ triết lý FIDS. Mình sẽ không bao giờ nhét những đoạn prompt khô khan vào đầu bạn từ ngày khai giảng đâu. Bài học đầu tiên của chúng ta luôn bắt đầu từ một câu hỏi: Thế giới của bạn đang tắc nghẽn ở đâu, và bạn cảm nhận nó khó khăn như thế nào? Cùng tìm hiểu và áp dụng sự thấu cảm vào công việc ngay hôm nay nhé!
