’Em ghét môn Hóa!’

Con bé ngồi bàn hai nói thẳng vào mặt mình.

Hai mươi lăm năm dạy Hóa, mình mở miệng định giải thích. Định nói với nó rằng Hóa học diệu kỳ thế nào, rằng không có Hóa thì cuộc sống xung quanh mất đi bao nhiêu điều thú vị. Phản xạ tự nhiên của một người thầy luôn là tìm cách bảo vệ môn học của mình.

Nhưng lần đó, mình đã phanh lại.

Sự im lặng bao trùm lớp học. Mấy chục ánh mắt đổ dồn về phía bục giảng, chờ đợi một cơn giận lôi đình.

Khi người thầy tự đếm những rào cản của mình

Mình nhận ra mình đang chuẩn bị rơi vào đúng những chiếc bẫy giao tiếp quen thuộc. Thuyết giảng, khuyên bảo, phân tích logic… Đó là vài thứ trong danh sách 12 rào cản giao tiếp của Thomas Gordon mà mình vừa học được trong khóa T.E.T. (Teacher Effectiveness Training).

Nhìn lại một ngày đứng lớp, mình giật mình thấy bản thân vi phạm không dưới chục lần. Khi học sinh kêu ca, mình khuyên. Khi các em phàn nàn, mình dạy dỗ. Chúng ta luôn vội vàng đưa ra giải pháp trước khi kịp hiểu chuyện gì đang thực sự xảy ra trong lòng đối phương.

Chuyện tương tự xảy ra ở nhà. Tối hôm đó, con gái 13 tuổi của mình đi học về và bắt đầu phàn nàn về cô giáo chủ nhiệm. Con bé phụng phịu, bực dọc vì một hình phạt mà nó cho là vô lý.

Trước đây, phản xạ của mình chắc chắn sẽ là một bài giáo huấn: ‘Con nên tôn trọng cô giáo, cô làm thế cũng chỉ vì muốn tốt cho con thôi.’ Lần này, mình thử áp dụng kỹ năng lắng nghe chủ động. Mình nhìn con và nói nhẹ nhàng: ‘Con cảm thấy cô giáo không công bằng với con đúng không?’

Con bé ngẩn người ra một chút. Và rồi, nó bắt đầu trút bầu tâm sự. Một cuộc trò chuyện sâu sắc chưa từng có giữa hai bố con mở ra. Con bé không cần mình bênh vực cô giáo, cũng chẳng cần mình dạy cách cư xử. Nó chỉ cần một người bố chịu đứng về phía nó, lắng nghe nó kể mà thôi.

Triết lý đón nhận cảm xúc của Joe Hudson tại Silicon Valley

Joe Hudson là một executive coach danh tiếng tại Silicon Valley. Ông là người cố vấn cho các nhà lãnh đạo hàng đầu tại OpenAI, SpaceX, hay Apple. Đồng thời, ông cũng là nhà sáng lập Art of Accomplishment, một chương trình huấn luyện giúp hàng chục ngàn người chuyển hóa cuộc sống và công việc của họ.

Trong cuộc trò chuyện với Lenny Rachitsky, Joe Hudson đã chia sẻ một triết lý rất giản dị nhưng vô cùng sâu sắc về cảm xúc. Ông cho rằng cảm xúc không phải là thứ lỗi cần được ‘xử lý’ hay ‘sửa chữa’. Ngược lại, chúng ta cần ‘chào đón’ (welcome) chúng.

Joe Hudson nhận định rằng hầu hết các quyết định tồi tệ của các lãnh đạo doanh nghiệp đều bắt nguồn từ việc họ trốn tránh một cảm xúc khó chịu nào đó. Khi bạn né tránh một cảm xúc, bạn vô tình kéo nó vào cuộc đời mình theo đúng cách mà bạn lo sợ nhất.

Ví dụ như một vị sếp sợ xung đột sẽ tìm mọi cách né tránh đối thoại thẳng thắn. Nhưng chính việc né tránh đó lại tạo ra một bầu không khí nghi kỵ, căng thẳng trong tổ chức, dẫn đến xung đột lớn hơn. Hoặc khi một người sợ cảm giác thất bại, họ sẽ không dám nhận thử thách mới. Và họ thất bại ngay trong việc phát triển sự nghiệp của mình.

Joe Hudson có câu hỏi coaching nổi tiếng: ‘Bây giờ bạn đang cảm thấy thế nào?’ thay vì ‘Bạn nên làm gì?’. Bởi ông tin rằng khi chúng ta cho phép bản thân và người khác được ‘cảm’ thay vì vội vàng sửa chữa, giải pháp sẽ tự động xuất hiện nhanh hơn rất nhiều.

Ông cũng đưa ra một ẩn dụ tuyệt đẹp: ‘Niềm vui là người mẹ trong gia đình cảm xúc. Bà ấy sẽ không bước vào ngôi nhà nơi mà các con của bà không được chào đón.’ Các đứa con ấy chính là nỗi sợ, sự tức giận, thất vọng hay bế tắc. Khi bạn cố gắng gạt bỏ nỗi buồn để chỉ giữ lại niềm vui, bạn đang đóng sập cửa với cả gia đình cảm xúc đó.

Lắng nghe chủ động: Khi chúng ta hạ vũ khí xuống

Triết lý này của Joe Hudson kết nối kỳ lạ với kỹ thuật Lắng nghe chủ động trong T.E.T. của Thomas Gordon. Khi một học sinh nói ghét môn Hóa, đó là một tín hiệu cảm xúc.

Mười hai rào cản giao tiếp của Gordon thực chất chính là mười hai cách chúng ta từ chối đón nhận cảm xúc của người đối diện. Khi mình thuyết giảng: ‘Hóa học rất quan trọng cho tương lai’, mình đang ngầm bảo học sinh: ‘Hãy giấu sự bế tắc của em đi, tôi không muốn thấy nó’. Chúng ta muốn ‘sửa’ đứa trẻ thay vì lắng nghe nó.

Ngược lại, lắng nghe chủ động chính là cách ta mở cửa đón đứa con ‘chán ghét, bất lực’ của học trò vào nhà. Ta chỉ cần phản chiếu lại cảm xúc của em bằng sự tôn trọng. Khi đó, học sinh cảm thấy được thấu hiểu, cơ thể chúng sẽ tự giải phóng sự phòng vệ.

Trở lại với con bé học sinh ghét môn Hóa của mình. Sau khi phanh lại kịp thời trước 12 rào cản, mình quyết định thử nghiệm cách đón nhận của Joe Hudson và lắng nghe chủ động của Gordon.

Mình nhìn thẳng vào mắt em, hạ giọng nhẹ nhàng: ‘Em cảm thấy thực sự bất lực và mệt mỏi với đống công thức Hóa học này đúng không?’

Em học sinh ngớ người. Có lẽ em đang chuẩn bị tinh thần để nghe một bài giáo huấn dài dặc về việc học hành vô trách nhiệm. Nhưng thay vì bị mắng, em nhận được sự đồng cảm. Và rồi, vai em chùng xuống. Em thở dài: ‘Vâng thầy. Em mất gốc từ năm lớp 8. Bây giờ nhìn vào phương trình phản ứng em thấy như nhìn bức vách.’

Nghe không phải để trả lời — Nghe để người đối diện được cảm

Hóa ra, cái ‘ghét’ đó không phải vì ghét mình, cũng chẳng phải vì ghét khoa học. Nó chỉ là tấm khiên che đậy sự sợ hãi của một đứa trẻ bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua điểm số.

Nếu mình cứ tiếp tục thuyết giảng hay dùng uy quyền để ép buộc, em sẽ càng khép kín. Nhưng khi cảm xúc sợ hãi được gọi tên và chào đón, chiếc phanh phòng thủ đã được nhả ra.

Trong những cuộc trò chuyện hàng ngày, chúng ta thường nghe với mục đích để phản hồi. Ta chuẩn bị sẵn câu trả lời trong đầu khi người kia còn chưa nói xong. Lớp học hay gia đình cũng vậy. Ta nghe học trò than thở để tìm cách uốn nắn. Ta nghe con cái kể chuyện để tìm cách chỉ dạy.

Nhưng Joe Hudson khuyên hãy đổi câu hỏi từ ‘Tôi nên làm gì?’ thành ‘Bây giờ bạn đang cảm thấy thế nào?’. Bởi vì khi một người được phép cảm nhận trọn vẹn cảm xúc của họ mà không bị phán xét, họ sẽ tự tìm ra lối thoát.

Đứa trẻ mất gốc Hóa sau khi trút được gánh nặng sợ hãi đã chủ động hỏi mình: ‘Thầy có tài liệu nào ngắn gọn cho người bắt đầu lại không ạ?’ Mình không cần phải giải thích tầm quan trọng của môn học nữa. Em đã tự tìm thấy động lực khi không còn phải gồng mình chống lại nỗi sợ thất bại.

Lắng nghe không phải là một kỹ thuật giao tiếp phức tạp. Đó là sự hiện diện trọn vẹn. Nghe không phải để tìm ra giải pháp thông minh. Nghe chỉ đơn giản là để người đối diện biết rằng cảm xúc của họ — dù là tiêu cực nhất — vẫn có một chỗ ngồi an toàn trong căn phòng này.

Những bước lùi cần thiết

Học cách lắng nghe chủ động và chào đón cảm xúc là một hành trình học lại từ đầu của chính mình. Hai mươi lăm năm đi dạy, mình từng nghĩ dạy học là truyền đạt kiến thức. Bây giờ, mình hiểu dạy học còn là việc giữ cho ranh giới an toàn của các em không bị tổn thương bởi những phán xét.

Bạn cũng có thể bắt đầu việc này ngay hôm nay. Lần tới, khi con cái, đồng nghiệp hay học trò của bạn thốt ra một câu tiêu cực, hãy thử phanh lại ba giây. Đừng vội khuyên bảo. Đừng vội đưa ra giải pháp. Hãy chỉ phản chiếu lại cảm xúc của họ và đón nhận nó. Bạn sẽ thấy những thay đổi kỳ diệu.

Nếu bạn cũng đang muốn tìm lại sự kết nối với chính mình hoặc những người xung quanh, hãy thử ngồi lại, pha một ấm trà hoặc một ly cà phê ấm. Mùa này, mẻ Robusta Honey mới của Eakar Coffee vừa rang xong, thơm dịu hương hoa trái.

Mời mình một ly cà phê nếu bạn thấy câu chuyện này hữu ích nhé. Chúng ta cùng ngồi xuống và tập học nghe lại từ đầu.