Bài luận mượt mà lúc nửa đêm

“Thầy ơi, bài này em dùng AI viết hộ được không?”

Cậu học trò lớp 10 rụt rè hỏi mình sau giờ tan lớp. Mình lặng người mất vài giây. Trước mắt mình là bài luận môn Hóa học nộp muộn, văn phong mượt mà, lập luận khúc chiết như một chuyên gia nghiên cứu thực thụ.

Nhưng đó không phải giọng văn của cậu bé thường ngày vẫn gãi đầu cười trừ khi gặp bài toán cân bằng phản ứng. Mình nhận ra ngay dấu vết của ChatGPT phía sau những dòng chữ in thẳng tắp kia. Một cảm giác hụt hẫng nhè nhẹ len lỏi. Hóa ra, công nghệ đã chạm đến rìa bàn học nhanh hơn mình tưởng.

Cái bẫy của việc “bắt gian”

Nhiều đồng nghiệp của mình chọn cách dùng phần mềm quét AI để bắt lỗi học sinh. Một số nơi khác chọn lệnh cấm triệt để, hễ phát hiện bài làm có bóng dáng ChatGPT là nhận điểm không lập tức. Mình từng định làm thế. Nhưng rồi mình nhớ đến câu chuyện một người bạn đồng nghiệp ở trường bên, vì tin vào phần mềm phát hiện AI mà cáo buộc oan một học sinh chăm chỉ. Mối quan hệ thầy trò rạn nứt từ đó, và cậu bé ấy không bao giờ chủ động phát biểu trong giờ của thầy nữa.

Lòng tin là thứ xây thì lâu, nhưng phá thì chỉ cần một nút quét tự động. Việc cấm đoán giống như cố ngăn dòng nước lũ bằng một tấm phên tre mỏng manh. Học sinh sẽ luôn tìm ra cách lách luật, từ việc dùng phần mềm paraphrase đến viết tay lại để qua mắt thầy cô. Thay vì biến lớp học thành một phiên tòa không hồi kết, mình nhận ra mình cần một lối đi khác.

Góc nhìn từ “Mẹ đỡ đầu của AI”

Trong lúc loay hoay tìm giải pháp, mình nghe tập podcast của Lenny Rachitsky trò chuyện cùng Tiến sĩ Fei-Fei Li. Bà được mệnh danh là “Mẹ đỡ đầu của AI”, giáo sư tại Đại học Stanford và là người tạo dựng nên ImageNet — bộ dữ liệu khổng lồ đặt nền móng cho cuộc cách mạng deep learning ngày nay. Bà cũng là người đồng sáng lập Viện AI lấy con người làm trung tâm (HAI) tại Stanford. Lắng nghe Fei-Fei Li chia sẻ, mình tìm thấy điểm tựa cho những trăn trở của mình.

Fei-Fei Li nhấn mạnh rằng công nghệ càng mạnh mẽ, phẩm giá và quyền tự quyết (agency) của con người càng phải được đặt ở trung tâm. AI sinh ra để “augment” (nâng đỡ, mở rộng khả năng của con người) chứ không phải để “replace” (thay thế chúng ta). Bà chia sẻ trên podcast rằng trong tương lai, những công việc thuần túy xử lý thông tin sẽ bị máy móc đảm nhận. Phần còn lại — quyền quyết định, sự phán đoán, các mối quan hệ sâu sắc và trách nhiệm cá nhân — vẫn hoàn toàn thuộc về con người. Từ câu chuyện ImageNet năm 2007 cho đến các mô hình thế giới (world models) phức tạp hiện tại, cốt lõi vẫn là con người sử dụng công cụ để hiểu thế giới tốt hơn, chứ không phải để thế giới máy móc hiểu thay mình.

Quan điểm này khai sáng cho mình rất nhiều. Nếu mình cấm học sinh dùng AI, mình đang tước đi cơ hội học cách làm chủ công nghệ của các em. Nhưng nếu mình thả nổi, các em sẽ tự nguyện từ bỏ “agency” — năng lực tư duy độc lập của mình cho máy móc. Quyền tự quyết tư duy không có nút outsource. Một khi học sinh giao nộp toàn bộ việc suy nghĩ cho AI, các em không chỉ nộp một bài văn đi mượn, các em đang nộp đi cả khả năng tự lập luận của chính mình.

Hiệp ước không thua cuộc

Mình mang trăn trở này vào lớp học Hóa lớp 10 vào ngày thứ Hai tuần sau đó. Áp dụng phương pháp “Không thua cuộc” gồm 6 bước của Thomas Gordon (mà mình được học rất kỹ trong chương trình T.E.T. — Teacher Effectiveness Training), mình đề xuất cả lớp cùng xây dựng một “Hiệp ước sử dụng AI”. Cả lớp hào hứng hẳn lên. Chúng mình cùng thảo luận và đưa ra những ranh giới rõ ràng mà cả thầy lẫn trò đều đồng thuận.

Học sinh được phép dùng ChatGPT để brainstorm ý tưởng, tìm kiếm nguồn tài liệu, giải thích các khái niệm Hóa học khó hiểu, hoặc sửa lỗi chính tả, ngữ pháp. Nhưng có những đường ranh đỏ không được vượt qua. Các em phải tự tay lập dàn ý (outline), viết bản nháp đầu tiên bằng ngôn từ của mình, và tự phát triển lập luận chủ chốt. Một bạn học sinh nam trong lớp phát biểu: “Em thấy dùng AI viết giùm thì nhanh thật, nhưng lúc thầy hỏi lại bài em chả biết nói gì, quê lắm.” Đó là khoảnh khắc các em tự nhận ra ranh giới giữa việc được nâng đỡ (augment) và bị thay thế (replace).

Hiệp ước này được dán ngay góc lớp và ký tên bởi toàn bộ học viên lớp 10. Nó biến việc kiểm soát thụ động thành cam kết tự nguyện. Khi ranh giới được thỏa thuận từ hai phía, học sinh không còn cảm giác bị theo dõi hay phán xét. Vài tuần trôi qua, mình không còn phải đóng vai thám tử tư mỗi đêm chấm bài nữa.

Để AI làm bệ phóng, không phải cái nạng

Sau vài tháng áp dụng hiệp ước, chất lượng bài viết của học sinh cải thiện rõ rệt. Bài làm không còn mượt mà một cách vô hồn như trước. Chúng vẫn có những lỗi vụn vặt, vài câu cú lộc cộc, nhưng lấp lánh trong đó là quan điểm cá nhân, sự tò mò thực sự của những đứa trẻ tuổi 16. Và quan trọng nhất, các em tự tin bảo vệ lập luận của mình trước cả lớp.

Công nghệ phát triển không chờ đợi một giáo án nào kịp cập nhật. Thay vì sợ hãi hay cấm đoán, nhiệm vụ của người làm giáo dục là đồng hành để học sinh không bị hòa tan trong dòng chảy công nghệ. Giúp các em giữ vững quyền tự quyết của mình trước màn hình máy tính chính là món quà lớn nhất mà thầy cô có thể trao đi. Bạn có đồng ý với mình không?

Nếu bạn là giáo viên và đang bối rối trước làn sóng AI trong lớp học, mình có một khóa học nhỏ. Nơi mình chia sẻ chi tiết cách tích hợp AI vào giảng dạy mà vẫn giữ vững kết nối thầy trò dựa trên nguyên lý T.E.T. và tư duy Human-Centered AI. Chúng mình cùng học cách làm chủ công nghệ, thay vì để công nghệ làm chủ lớp học nhé.