Bốn đứa cuối lớp vẫn chụm đầu thì thầm, cười rúc rích trong lúc cả lớp đang cắm cúi thảo luận nhóm. Tiếng bút viết rào rào chen lẫn tiếng thì thào đứt quãng của tụi nó tạo thành một thứ âm thanh vô cùng khó chịu.
Trước đây, phản xạ tự nhiên của mình sẽ là đập bàn và nói lớn: “Các em không học thì bước ra khỏi lớp!”
Câu quát “hiệu quả” tức thì và vết nứt âm thầm
Câu nói đó cực kỳ hiệu quả, ít nhất là về mặt bề nổi. Cả bốn đứa ngay lập tức nín bặt, cúi đầu xuống nhìn mặt bàn và không ho he thêm một lời nào suốt cả tiết học. Mình từng nghĩ đó là cách quản lý lớp học hiệu quả, là thể hiện cái uy của một giáo viên đứng lớp lâu năm.
Nhưng nếu nhìn kỹ hơn vào những đôi mắt cúi gằm đó, bạn sẽ thấy sự sợ hãi xen lẫn uất ức. Học sinh im lặng vì sợ bị phạt, sợ bị bêu xấu trước mặt bạn bè, chứ không phải vì các em tự giác muốn học. Cái uy đó được xây dựng bằng nỗi sợ, và vết nứt trong mối quan hệ giữa thầy và trò cứ thế lớn dần lên sau mỗi lần quát tháo.
Sau tiết học đó, tụi nhỏ sẽ tránh nhìn vào mắt mình khi đi hành lang. Các em cũng sẽ không bao giờ dám mở lời hỏi những bài Hóa học chưa hiểu. Sự thẳng thắn không đi kèm với sự thấu cảm đã đẩy mối quan hệ vào ngõ cụt.
Kim Scott và bài học đắt giá về sự "Thấu cảm tai hại"
Khi nghe tập podcast của Lenny Rachitsky trò chuyện với Kim Scott, cựu lãnh đạo tại Google và Apple, tác giả cuốn sách "Radical Candor", mình mới nhận ra sai lầm của mình nằm ở đâu trong hệ tọa độ giao tiếp.
Kim Scott chia sẻ một framework gồm hai trục: Care Personally (Quan tâm cá nhân) và Challenge Directly (Thách thức thẳng thắn). Sự kết hợp của hai trục này tạo ra bốn góc phần tư:
- Radical Candor (Thẳng thắn trung thực): Xảy ra khi bạn vừa thực sự quan tâm đến người đối diện, vừa dám nói thẳng những điểm chưa tốt của họ để họ tiến bộ.
- Obnoxious Aggression (Hung hăng khó ưa): Khi bạn chỉ biết nói thẳng, phê bình gay gắt mà không hề thể hiện sự quan tâm. Câu quát đuổi học sinh ra khỏi lớp của mình chính là ví dụ điển hình của việc hung hăng khó ưa này. Nó làm đối phương rơi vào trạng thái phòng thủ hoặc chiến đấu, triệt tiêu mọi khả năng lắng nghe.
- Ruinous Empathy (Thấu cảm tai hại): Khi bạn quan tâm đến cảm xúc của đối phương nhưng lại né tránh việc chỉ ra lỗi sai vì sợ họ buồn. Kim Scott cho rằng đây là lỗi phổ biến nhất của các nhà quản lý và giáo viên.
- Manipulative Insincerity (Giả tạo thao túng): Khi bạn vừa không quan tâm, vừa không dám nói thẳng, chỉ khen ngợi sáo rỗng sau lưng hoặc giữ im lặng để bảo toàn danh tiếng cá nhân.
Kim Scott kể một câu chuyện vô cùng đắt giá về nhân viên tên Bob. Anh là một người vui vẻ, mang kẹo đến văn phòng và được mọi người yêu mến. Nhưng Bob làm việc rất tệ, thường xuyên mắc lỗi cẩu thả. Vì quý mến Bob và sợ anh buồn, Kim Scott liên tục khen ngợi nhẹ nhàng: "Khởi đầu tốt đấy Bob, cố gắng cải tiến một chút nhé".
Sự thấu cảm tai hại này kéo dài suốt 10 tháng. Kết quả là công việc của cả đội bị ảnh hưởng nghiêm trọng vì phải gánh lỗi cho Bob, và những nhân viên xuất sắc bắt đầu muốn nghỉ việc. Khi Kim buộc phải sa thải Bob, anh đã nhìn thẳng vào mắt bà và hỏi: "Tại sao không ai nói với tôi? Tôi cứ tưởng mọi người quan tâm đến tôi."
Tránh né sự thật để giữ hòa khí giả tạo không phải là lòng tốt, mà là một sự tàn nhẫn được ngụy trang.
Nối về chuyện giao tiếp trong lớp: Gordon có phương pháp Thông điệp Tôi 3 phần rất hay. Đó chính là công cụ kỹ thuật giúp mình Challenge Directly (thách thức thẳng thắn) mà vẫn Care Personally (quan tâm chân thành). Nếu đuổi học sinh ra khỏi lớp, mình rơi vào Obnoxious Aggression. Còn im lặng cho qua để giữ không khí êm đẹp, mình lại rơi vào Ruinous Empathy.
Khi "Thông điệp Tôi" kéo chúng ta về góc phần tư đúng
Trong lớp học, nếu mình chọn im lặng cho qua chuyện bốn đứa nói chuyện riêng vì ngại làm hỏng bầu không khí vui vẻ của buổi học, mình đang rơi vào sự "Thấu cảm tai hại" giống như Kim Scott đã làm với Bob. Còn nếu quát tháo, mình lại rơi vào "Hung hăng khó ưa".
Nhờ khóa học T.E.T., mình tìm ra công cụ kỹ thuật để đưa bản thân về góc Radical Candor. Đó là "Thông điệp Tôi" (I-Message) 3 phần của Thomas Gordon.
Hôm thứ Ba tuần trước, tình huống tương tự lại xảy ra. Mình không quát. Mình bước xuống gần bốn em học sinh đó, hạ giọng đủ để các em nghe thấy và nói:
"Trong khi các bạn đang làm việc nhóm nghiêm túc, thầy thấy có bốn bạn lại đang nói chuyện riêng. Thầy không thể hỗ trợ các nhóm khác vì phải liên tục để mắt và nhắc nhở các em, và thầy cảm thấy khó chịu khi kế hoạch dạy học của mình không được tôn trọng."
Lời nói của mình lúc đó còn hơi ngập ngừng vì chưa quen, nhưng phản ứng của học sinh thì hoàn toàn khác biệt. Cả bốn em giật mình, tự động dừng cuộc trò chuyện. Một em lí nhí nói: "Tụi em xin lỗi thầy, tụi em làm bài liền ạ".
Sự im lặng lần này rất nhẹ nhõm. Các em tự giác làm việc, lớp học tiếp tục trôi chảy.
Thẳng thắn không phải giọng to — Là nói đúng phần của mình
Nhiều người nghĩ rằng để thiết lập uy quyền hay sự thẳng thắn, chúng ta phải nói thật to, mặt thật ngầu. Nhưng thẳng thắn thực sự không nằm ở âm lượng hay thái độ áp đặt.
Nó nằm ở việc bạn nói đúng phần của mình. Thay vì phán xét tính cách của học sinh ("Các em lười biếng", "Các em vô ý thức" — Obnoxious Aggression), mình chỉ mô tả hành vi cụ thể (nói chuyện riêng), hệ quả khách quan (thầy không hỗ trợ được bạn khác) và cảm xúc thật của mình (thấy khó chịu).
Mô tả sự thật không phán xét chính là cách chúng ta thách thức thẳng thắn (Challenge Directly) mà vẫn giữ được sự tôn trọng và tình yêu thương đối với học sinh (Care Personally). Khi bạn loại bỏ sự tấn công cá nhân ra khỏi lời phê bình, người nghe sẽ không cần phải dựng lên tấm khiên phòng vệ.
Kim Scott cũng gợi ý rằng thay vì hỏi những câu vô thưởng vô phạt như: "Em có ý kiến gì cho thầy không?", chúng ta nên hỏi cụ thể: "Thầy có thể làm gì, hoặc ngừng làm gì, để các em học môn Hóa dễ hiểu hơn?". Khi dám đặt những câu hỏi như vậy, chúng ta đang mở ra một không gian Radical Candor đích thực.
Một câu nói khác, một lớp học khác
Thay đổi một thói quen giao tiếp đã ăn sâu suốt 25 năm không phải là việc dễ dàng. Đôi khi mình vẫn thèm được quát một câu cho nhanh, cho đỡ mệt đầu.
Nhưng nhìn vào cái cách bốn đứa trẻ cuối lớp cặm cụi thảo luận bài tập sau khi nghe thông điệp của mình, mình biết nỗ lực này xứng đáng. Uy quyền của người thầy không nên xây bằng nỗi sợ, mà bằng sự thấu hiểu và ranh giới rõ ràng.
Trong các khóa học hướng dẫn ứng dụng AI dành cho giáo viên mà mình đang tổ chức, mình cũng áp dụng đúng tinh thần này. Mình chỉ ra những lỗi sai trực tiếp trong cách các thầy cô lập prompt hay soạn bài giảng với AI, nhưng luôn song hành với sự kiên nhẫn và thấu hiểu những rào cản công nghệ của thế hệ đi trước.
Bạn cũng làm được. Chỉ cần thay đổi một câu nói, bạn sẽ thấy lớp học — hoặc văn phòng của bạn — chuyển mình sang một trạng thái rất khác.
