Mùi khói hàn chì khét nhẹ bốc lên từ chiếc bàn gỗ dài giữa phòng Lab STEM. Tiếng bánh xe robot rít lên trên thảm cao su, hòa cùng tiếng tranh cãi nảy lửa của nhóm học sinh lớp 11 đang chuẩn bị cho giải đấu Robotics của tỉnh. Hùng, trưởng nhóm phần cứng, mồ hôi đầm đìa trên trán, chạy lại phía tôi với chiếc mạch điều khiển bị chập: “Thầy ơi, giờ nối dây cảm biến hồng ngoại này vào chân số mấy trên mạch Arduino hả thầy? Em làm y như sơ đồ thầy vẽ mà robot vẫn đứng im.”

Tôi nhìn chiếc mạch nham nhở vết hàn chì, nhìn ánh mắt mong chờ sự giúp đỡ thụ động của học trò, bỗng cảm thấy lòng mình chùng xuống. Tại sao tôi đã chuẩn bị sẵn giáo án chi tiết từng bước, vẽ sẵn cả sơ đồ đấu nối cực kỳ tỉ mỉ, mà các em vẫn lúng túng như gà mắc tóc khi gặp một sự cố nhỏ?

Marty Cagan và triết lý “Trao quyền giải quyết bài toán”

Câu trả lời đã đến với tôi rất tình cờ khi tôi nghe cuộc trò chuyện của Marty Cagan — huyền thoại về quản trị sản phẩm công nghệ thế giới — trên Lenny’s Podcast. Marty đã phân biệt hai khái niệm cực kỳ sâu sắc mà sau này tôi nhận ra nó hoàn toàn đúng trong thế giới giáo dục: Feature Team và Empowered Team.

Marty chia sẻ:

“On a feature team, you’re basically given a roadmap of output. That’s the key, is output. In other words, their features are projects that usually it could have come from an executive, could have come from a big pocket customer, could have come from wherever. But it’s a bunch of features and literally you’re being asked to design, build, test, deploy that feature… A product team, an empowered product team, instead of being given that roadmap of features, they’re given problems to solve. Now they’re customer problems or they’re business problems or both, but they’re given a problem to solve.”

Hiểu một cách đơn giản, trên một “Feature Team” (Đội tính năng), bạn chỉ được giao một lộ trình các công việc phải làm (roadmap of outputs) — tức là thiết kế, hàn mạch, lập trình theo đúng khuôn mẫu và bàn giao đúng hạn. Việc này rất dễ vì bạn không cần động não nhiều, chỉ cần làm đúng checklist.

Ngược lại, ở một “Empowered Team” (Đội được trao quyền), thay vì nhận một danh sách việc cần làm, họ được giao bài toán cần giải (problems to solve) và tự chịu trách nhiệm tìm giải pháp tối ưu. Marty nhấn mạnh, người quản lý sản phẩm thực sự là một người sáng tạo (creator) tạo ra giá trị bền vững (value & viability), chứ không phải là một người điều phối (facilitator) chỉ biết hỏi “tại sao” hay quản lý tiến độ.

Tưởng mình là thầy giáo tận tâm, hóa ra chỉ là “Feature Team Manager”

Nhìn lại quá trình 25 năm đứng lớp và huấn luyện STEM, tôi nhận ra mình đã vô tình đóng vai một “Feature Team Manager” chuẩn mực. Tôi tự đắc rằng mình chu đáo khi soạn sẵn giáo án chi tiết từ A đến Z, chuẩn bị sẵn linh kiện, viết sẵn code mẫu cho học sinh sao chép. Tôi định nghĩa sự thành công của buổi học bằng việc: “Hôm nay cả lớp đã hoàn thành đúng hạn chiếc xe robot điều khiển” (đạt Output tốt).

Nhưng gáo nước lạnh mà Marty tạt vào tôi chính là câu hỏi: “Do you really not care what your customers think about your product? Seriously?” (Bạn có thực sự không quan tâm khách hàng nghĩ gì về sản phẩm không? Nghiêm túc đấy!). Dịch sang tiếng giáo dục của tôi: Tôi có thực sự không quan tâm học trò có thực sự hiểu bản chất và tự duy duy sáng tạo hay không, hay tôi chỉ quan tâm các em hoàn thành bài tập đúng hạn để tôi báo cáo thành tích?

Tôi thú nhận, sâu thẳm trong lòng, tôi sợ. Tôi sợ học trò làm hỏng mạch Arduino đắt tiền. Tôi sợ các em lập trình lỗi thì lớp học sẽ bị cháy giáo án, không kịp hoàn thành bài học 45 phút. Sự sợ hãi và kiểm soát quá mức của tôi đã vô tình biến các em thành những người công nhân làm thuê chi tiết (Feature Team), cướp đi của các em cơ hội được tư duy độc lập, được tự chịu trách nhiệm với giải pháp của mình.

Từ giao việc (Outputs) sang trao quyền giải quyết bài toán (Outcomes)

Quyết định thay đổi không hề dễ dàng. Trong batch Robotics tiếp theo, tôi kiên quyết “giấu” cuốn sơ đồ hướng dẫn lắp ráp đi. Tôi lùi lại phía sau, chỉ đưa ra một bài toán rõ ràng cho cả nhóm:

“Sân thi đấu Robotics lần này có địa hình cát lún gồ ghề. Nhiệm vụ của đội bạn là thiết kế một robot có khả năng tự phát hiện chướng ngại vật và vượt qua sa bàn cát này trong vòng dưới 30 giây, chỉ sử dụng tối đa 3 mô tơ. Giải pháp thế nào là do các bạn tự quyết.”

Những ngày đầu tiên là một cực hình đối với cả thầy lẫn trò. Các em nhìn tôi ngơ ngác, liên tục hỏi những câu quen thuộc: “Thầy ơi lắp bánh xe to hay bánh xe nhỏ?”, “Lập trình thư viện nào hả thầy?”. Tôi chỉ cười và nói: “Các em hãy tự thử nghiệm xem cái nào chạy nhanh hơn trên cát. Thầy chỉ cung cấp linh kiện và cố vấn an toàn.”

Sự chuyển hóa bắt đầu diễn ra. Các em tự chia vai, tự lập nhóm nghiên cứu: nhóm lo phần truyền động trên cát, nhóm lo cảm biến phát hiện vật cản. Có những buổi chiều các em hàn mạch sai làm khét lẹt linh kiện, có những đêm code chạy lỗi làm xe đâm sầm vào tường. Nhưng thay vì nản lòng, mắt các em sáng lên khi tự tay giải quyết được lỗi. Các em bắt đầu tự gánh vác trách nhiệm về “Value” (giá trị thực tế của giải pháp) và “Viability” (khả năng vận hành bền bỉ trên sân đấu).

Kết quả vượt ngoài mong đợi. Con robot các em tự chế tuy vẻ ngoài thô ráp, mối hàn không đẹp bằng sơ đồ tôi vẽ, nhưng nó lại vượt qua sa bàn cát cực kỳ mượt mà. Đặc biệt hơn, khi robot gặp sự cố lỏng cảm biến hồng ngoại ngay trên sân đấu thật, không cần thầy can thiệp, Hùng và cả nhóm đã tự bình tĩnh xử lý sự cố trong vòng 10 giây và giành chiến thắng thuyết phục.

Giáo dục thực chất là trao quyền tự chủ

Người thầy giáo giỏi không phải là người giao cho học sinh một tấm bản đồ vẽ sẵn đường đi nước bước để các em đi như những robot lập trình sẵn.

Người thầy giỏi là người chỉ ra đỉnh núi cần chinh phục, cung cấp cho các em công cụ thiết yếu, và trao cho các em quyền được tự dò đường, được vấp ngã và tự đứng dậy.

Lần tới, khi bạn đứng trước lớp học hoặc quản lý một đội ngũ, hãy tự hỏi bản thân: “Mình đang giao cho họ một roadmap của những nhiệm vụ tẻ nhạt, hay đang trao cho họ một bài toán đầy thách thức để họ được lớn lên?”