Năm ngoái, mình gặp lại cậu học trò cũ lứa 2018. Hai thầy trò ngồi cà phê ôn lại chuyện xưa. Mình hào hứng hỏi: “Em còn nhớ bài thực hành chuẩn độ axit - bazơ hồi lớp 12 thầy cho làm không? Khó nhằn nhỉ!”

Nó gãi đầu cười hề hề: “Dạ… em quên sạch rồi thầy ơi. Nhưng em nhớ như in cái hôm thầy lỡ tay làm rớt ống nghiệm vỡ tan tành, rồi thầy bảo: ‘Đời người cũng dễ vỡ như cái ống này, sai một ly là đi một dặm’. Câu đó em mang theo tới lúc đi làm luôn.”

Mình nhấp ngụm cà phê mà đắng ngắt. Cả một giáo án 45 phút soạn mất bao công sức thì nó quên sạch. Còn cái khoảnh khắc lỡ tay đánh vỡ ống nghiệm diễn ra chưa tới 5 giây thì nó nhớ suốt đời.

Tại sao lại như vậy?

Mọi câu chuyện đều xoay quanh 5 giây

Câu trả lời đến với mình vào một buổi sáng sớm, khi mình đang bật Lenny’s Podcast tập phỏng vấn Matthew Dicks — một giáo viên tiểu học kiêm nhà kể chuyện (storyteller) từng vô địch giải Moth GrandSLAM tới 9 lần.

Matthew chia sẻ một định nghĩa về storytelling khiến mình sững sờ: “Every story is about a singular moment. I call it five seconds… It’s a moment of either transformation or realization.” (Mọi câu chuyện đều xoay quanh một khoảnh khắc duy nhất. Tôi gọi đó là 5 giây… Đó là một khoảnh khắc của sự chuyển hóa hoặc sự nhận ra).

Ông giải thích, tâm trí con người không được thiết kế để ghi nhớ các biểu đồ tròn, các con số thống kê, hay những lời sáo rỗng vô thưởng vô thưởng phạt. Chúng ta chỉ ghi nhớ những khoảnh khắc mà ở đó, ai đó từ chỗ tin vào điều A chuyển sang tin vào điều B (realization), hoặc từ một con người cũ biến thành một con người mới (transformation).

Matthew kể về cô học trò nhỏ tên Eileen trong lớp toán của mình. Cô bé luôn nhút nhát và sợ hãi. Cho đến một ngày, khi ông hỏi Eileen có muốn lên bảng giải bài không, cô bé đáp lại bằng một câu châm chọc: “Đầu tiên là, em không thích cái điệu cười xấc xược đó của thầy đâu nhé.”

Matthew biết ngay đó là “khoảnh khắc 5 giây”. Đó là giây phút ông nhận ra Eileen đã đủ tự tin, đủ cảm thấy an toàn trong lớp học của ông để dám trêu đùa lại thầy giáo. 98% phần còn lại của câu chuyện chỉ là bối cảnh để làm nổi bật 5 giây đó.

Tưởng dạy học là truyền kiến thức, hóa ra là tạo ra 5 giây

Nghe Matthew phân tích, mình tự soi lại 25 năm đứng lớp của mình. Mình nhận ra một sự thật đau lòng: Hầu hết thời gian, mình không phải là một “nhà giáo” thực thụ, mà chỉ là một “người báo cáo” (reporter).

Mình lên lớp và “báo cáo” lại những kiến thức trong sách giáo khoa. Định luật này phát biểu thế nào, phương trình kia cân bằng ra sao. Mình báo cáo rất lưu loát, rất chi tiết. Nhưng như Matthew nói: “Chẳng ai muốn xem lại một bài thuyết trình PowerPoint lần thứ hai.”

Sâu thẳm bên trong, mình TƯỞNG việc nhồi nhét càng nhiều kiến thức càng tốt là thể hiện trách nhiệm của người thầy. Mình sợ nếu không nói hết những gì có trong sách, học trò sẽ thiếu kiến thức đi thi.

Nhưng hóa ra, sự thật ngược lại. Nếu không có những “khoảnh khắc 5 giây” — những khoảnh khắc thay đổi nhận thức, những câu chuyện chạm đến cảm xúc — thì mọi kiến thức chỉ là những hạt cát trôi tuột qua kẽ tay. Tưởng dạy học là truyền kiến thức, hóa ra quyền lực lớn nhất của người thầy là khả năng thiết kế và nắm bắt những khoảnh khắc 5 giây đó.

Biến bục giảng thành một bộ phim

Từ hôm nghe podcast đó, mình quyết định thay đổi. Thay vì bắt đầu bài học bằng câu: “Hôm nay chúng ta học bài Axit Sunfuric”, mình bắt đầu bằng một câu chuyện.

“Năm 1990, có một kỹ sư trẻ vô tình làm đổ một giọt axit H2SO4 đặc lên chiếc áo cotton mới mua. Anh ta vội vàng lấy khăn ướt lau. 5 giây sau, chiếc áo thủng một lỗ to bằng cái bát, kèm theo tiếng xèo xèo và mùi khét lẹt. Lát nữa, thầy sẽ cho các em xem tại sao lau bằng nước lại là quyết định sai lầm nhất đời anh ta.”

Ánh mắt cả lớp sáng rực lên. Không đứa nào gục mặt xuống bàn nữa. Xuyên suốt bài học, chúng nó căng tai ra nghe để chờ đến cái “khoảnh khắc 5 giây” chiếc áo bị cháy thủng.

Và đúng lúc làm thí nghiệm minh họa tính háo nước của axit, mình dừng lại, nhìn thẳng vào mắt đám học trò: “Nước không chữa được vết bỏng axit đặc, mà nó làm axit sôi lên. Đôi khi, phản ứng vội vàng của chúng ta khi gặp sự cố lại chính là thứ hủy hoại chúng ta nhanh nhất.”

Lúc đó, mình thấy rõ sự “chuyển hóa” (transformation) trong mắt tụi nhỏ. Từ chỗ học thuộc lòng một phản ứng hóa học khô khan, chúng nó nhận ra một bài học về sự điềm tĩnh.

Chúng ta đều là những người kể chuyện

Dù bạn là một CEO đang thuyết trình gọi vốn, một nhân viên sales đang chào hàng, hay một người mẹ đang dạy con — nếu bạn chỉ đưa ra thông tin, bạn sẽ bị lãng quên.

Chỉ khi bạn gắn thông tin đó vào một câu chuyện có sự chuyển hóa, có một “khoảnh khắc 5 giây” mà ở đó một ai đó đã thay đổi, bạn mới thực sự chạm đến người nghe.

Lần tới, trước khi mở miệng trình bày một dự án hay giảng một bài học, hãy dừng lại tự hỏi: “Đâu là khoảnh khắc 5 giây của câu chuyện này?”

Nếu tìm ra nó, bạn không chỉ đang truyền đạt thông tin, bạn đang thay đổi con người. Bạn cũng làm được mà!

💡 Lấy cảm hứng từ: Matthew Dicks — How to tell better stories, Lenny’s Podcast

Giống như một câu chuyện hay luôn cần một khoảnh khắc 5 giây để neo giữ trí nhớ, một ngày dài luôn cần một khoảnh khắc tĩnh lặng để neo giữ tâm hồn. Với mình, khoảnh khắc đó là lúc nhìn những giọt Eakar Coffee chầm chậm rơi qua phin. Đừng chỉ uống cà phê cho tỉnh, hãy uống để tìm lại “5 giây” của chính mình.