Tiếng chuông báo tử vang lên réo rắt. Tôi đứng ngoài hành lang lớp 12A3, hít một hơi thật sâu để nén lồng ngực đang đập thình thịch. Bàn tay tôi nắm chặt viên phấn trắng đến mức đầu ngón tay trắng bệch, hơi ẩm ướt vì mồ hôi lạnh. Có một sự thật nực cười mà tôi chưa từng thú nhận với ai: Dù đã đứng trên bục giảng dạy Hóa suốt 25 năm qua, cảm giác hồi hộp và sợ hãi trước đám đông chưa bao giờ biến mất hoàn toàn trong tôi.

Mỗi lần bước vào một lớp học mới, hay chuẩn bị lên thuyết trình ở hội thảo STEM, tôi vẫn luôn cảm thấy một áp lực đè nặng. Tôi sợ mình nói vấp, sợ viết sai phương trình hóa học trên bảng, sợ học sinh dưới kia nhìn mình và thầm đánh giá: “Ông thầy này đứng lớp lâu năm mà sao nói năng lắp bắp thế?”

Tristan de Montebello và chiếc “mặt nạ chuyên nghiệp” tai hại

Để trốn tránh nỗi sợ hãi đó, tôi đã làm cái việc mà hầu hết mọi người hay làm khi phải nói trước công chúng: Tôi tự khoác lên mình một “giọng đứng lớp” trang nghiêm và mô phạm.

Tôi đứng thẳng lưng, mắt nhìn xa xăm, giọng nói trầm hùng, đều đều và chuẩn mực y như sách giáo khoa. Tôi gồng mình lên để đóng vai một người thầy hoàn hảo, không một tì vết. Nhưng tôi càng cố gắng kiểm soát từng từ trước khi phát ra, không khí lớp học càng trở nên gượng gạo, ngột ngạt và học sinh càng dễ buồn ngủ.

Cho đến khi tôi nghe tập podcast của Tristan de Montebello — người đồng sáng lập Ultraspeaking và là diễn giả đạt chung kết thế giới siêu tốc — trên Lenny’s Podcast. Tristan đã vạch trần đúng căn bệnh của tôi:

"People tend to get into a public speaking voice. We'll be in a class and they'll be chatting normally and look super normal. And then we'll say, 'Okay, now just a timer, I'm just going to give you a speech. Just speak for 60 seconds so we get a baseline,' and I click play, and suddenly they enter into a different version of themselves, a professional version, whatever that would mean. It's so much more freeing, powerful, connecting, and effective to speak conversationally... Don't think about us, just think out loud."

(Dịch nôm na: Mọi người có xu hướng chuyển sang một giọng nói ‘sân khấu’ khi phát biểu trước công chúng. Chúng tôi ở trong lớp học, nói chuyện bình thường thì trông cực kỳ tự nhiên. Nhưng khi bấm giờ yêu cầu phát biểu 60 giây để lấy dữ liệu nền tảng, họ lập tức biến thành một phiên bản khác — một phiên bản ‘chuyên nghiệp’ gượng gạo nào đó. Thực chất, nói chuyện một cách đối thoại tự nhiên mang lại cảm giác giải phóng, mạnh mẽ, kết nối và hiệu quả hơn rất nhiều… Đừng nghĩ về chúng tôi, hãy cứ suy nghĩ thành tiếng.)

Tristan giải thích rằng chúng ta có phần cứng giao tiếp cực kỳ tốt vì đã nói chuyện cả đời. Nhưng khi gặp áp lực, phần mềm (mindset) của chúng ta bị lỗi vì cố gắng kiểm soát mọi thứ. Bí quyết để vượt qua không phải là đếm từ đệm hay học các kỹ thuật cơ thể phức tạp, mà là hạ thấp kỳ vọng xuống, học cách nói chuyện đối thoại tự nhiên (conversational) và sẵn sàng “suy nghĩ thành tiếng” (think out loud).

Đặc biệt, Tristan dẫn lại một câu nói của Kevin Kelly mà tôi vô cùng tâm đắc: “Pros are just amateurs who’ve learned to recover gracefully from their mistakes.” (Diễn giả chuyên nghiệp thực ra chỉ là những người nghiệp dư đã học được cách phục hồi một cách duyên dáng sau những sai lầm của mình).

Tự vấn: Chiếc mặt nạ hoàn hảo hay sợi dây kết nối chân thành?

Nghe Tristan nói, tôi giật mình nhìn lại chính mình. 25 năm qua, tôi đã cố gắng trở thành một “diễn giả hoàn hảo” trên bục giảng vì nỗi sợ thất bại, sợ bị lộ những thiếu sót của bản thân. Tôi thà chọn sự an toàn, monotonous (đều đều, tẻ nhạt) còn hơn là mạo hiểm để lộ sự yếu đuối hay mắc sai lầm trước học trò.

Tôi tự vấn: Học trò thực sự cần gì ở một người thầy? Các em cần một “pho tượng” hoàn mỹ đứng đọc lại kiến thức trong sách giáo khoa bằng giọng điệu trang trọng? Hay các em cần một con người bằng xương bằng thịt, sẵn sàng chia sẻ, đối thoại và cùng các em tìm kiếm tri thức?

Nói thật lòng, tôi đã từng rất xấu hổ khi gõ nhầm một dòng code lập trình robot trước mặt học sinh, hay khi tính toán nhầm một bài toán Hóa hữu cơ trên bảng. Những lúc đó, tôi thường cố giấu đi bằng cách giải thích vòng vo, làm không khí buổi học thêm căng thẳng. Tôi sợ nếu phá vỡ “hình ảnh người thầy”, tôi sẽ mất đi quyền uy của mình. Nhưng hóa ra, chiếc mặt nạ uy quyền ấy lại chính là bức tường ngăn cách tôi chạm đến trái tim học trò.

Cởi bỏ áo giáp chuyên nghiệp để trò chuyện như những người bạn

Thay đổi tư duy đã dẫn đến sự chuyển hóa kỳ diệu trong lớp học của tôi.

Bước vào lớp học 12A3 buổi chiều hôm đó, thay vì hắng giọng uy nghiêm như thường lệ, tôi thả lỏng vai, mỉm cười và bắt đầu bằng một câu hỏi chân thành bằng giọng nói đối thoại đời thường nhất của mình: “Chiều nay nóng quá các bạn nhỉ, thầy cũng đang buồn ngủ quá đây. Chúng ta nói chuyện một chút về bài Hóa hữu cơ này nhé, cứ coi như đang ngồi uống trà sữa trao đổi thôi.”

Khi giảng bài, tôi không cố gắng kiểm soát từng từ nữa. Tôi áp dụng lời khuyên của Tristan: “Suy nghĩ thành tiếng”. Nếu đầu óc tôi có lỡ quên một công thức, tôi dừng lại, nhìn lên trần nhà suy nghĩ một cách tự nhiên và nói thật lòng: “Đoạn này thầy tự dưng bị kẹt mất rồi, các bạn cùng thầy tra lại tài liệu xem công thức của gốc polymer này là gì nhé.”

Khi tôi gõ lỗi code lập trình robot và robot quay mòng mòng đâm vào chân bàn, thay vì che giấu, tôi cười tự trào duyên dáng: “Đấy, thầy giáo 25 năm kinh nghiệm mà vẫn code lỗi cho robot chạy loạn xạ thế này đây. Các chuyên gia cũng chỉ là những tay mơ biết sửa sai một cách duyên dáng thôi mà. Nào, chúng ta cùng debug xem thầy sai ở chỗ nào.”

Kết quả thật kỳ diệu. Học sinh dưới lớp không hề chê cười hay coi thường tôi. Ngược lại, mắt các em sáng lên. Các em hăng hái tranh luận, chủ động lên bảng sửa code giúp thầy, không khí lớp học sôi nổi và ngập tràn tiếng cười tự nhiên. Bằng cách hạ thấp kỳ vọng và cởi bỏ chiếc mặt nạ chuyên nghiệp, tôi đã biến buổi học khô khan thành một cuộc hội thoại kết nối sâu sắc.

Hãy dũng cảm nói bằng giọng đời thường của bạn

Giao tiếp xuất sắc không phải là việc bạn nói năng lưu loát không một lỗi lầm, hay khoác lên mình vẻ ngoài đạo mạo chuyên nghiệp.

Giao tiếp thực sự là khả năng kết nối tâm hồn. Và cách tốt nhất để kết nối là nói bằng giọng nói tự nhiên, chân thành nhất của bạn — giọng nói mà bạn vẫn dùng để trò chuyện với những người thân yêu nhất.

Nếu bạn còn đang loay hoay sợ hãi khi phải thuyết trình trước đám đông hay đứng trước một cuộc họp lớn, hãy nhớ lời khuyên của Tristan de Montebello: Đừng gồng mình lên để làm một chuyên gia không tì vết. Hãy cởi bỏ bộ giáp chuyên nghiệp, hít một hơi thật sâu, suy nghĩ thành tiếng, và dũng cảm trò chuyện như một người bạn chân thành.