“Sao cái lớp này trầm thế nhỉ? Thầy hỏi không ai trả lời à?”
Mình chống hai tay lên bàn giáo viên, nhìn xuống 40 cái đầu đang cúi gằm trong giờ ôn thi đội tuyển STEM. Đứa thì hí hoáy chép lại dòng code trên bảng, đứa thì xoay bút. Không một cánh tay nào giơ lên. Bầu không khí trong phòng lab nặng nề, tiếng máy lạnh chạy ro ro nghe rõ mồn một.
Về phòng giáo viên, mình mệt mỏi than phiền với mấy đồng nghiệp: “Học sinh bây giờ chán thật. Đứa nào cũng thụ động, chờ thầy mớm tận miệng. Dạy đội tuyển mà tụi nó cứ như những cái máy thu âm, không có lấy một ý kiến phản biện.”
Suốt nhiều năm, mình tin chắc rằng lỗi nằm ở “thế hệ học sinh bây giờ”. Mình là một giáo viên tâm huyết, luôn soạn giáo án kỹ lưỡng, thế mà lại phải dạy một lứa học trò lười suy nghĩ. Mình luôn tự thấy mình là “nạn nhân” của cái sự thụ động ấy.
Cho đến khi mình bị một câu hỏi tát thẳng vào mặt.
Câu hỏi tát thẳng vào mặt từ Jerry Colonna
Tuần trước, vừa ngồi nhặt những hạt cà phê Robusta lỗi, mình vừa bật Lenny’s Podcast. Khách mời hôm đó là Jerry Colonna — một cựu nhà đầu tư mạo hiểm (VC) và giờ là huấn luyện viên cấp cao (executive coach) nổi tiếng thế giới, được mệnh danh là “CEO whisperer”.
Giữa cuộc trò chuyện, Jerry buông một câu hỏi mà ông thường dùng để “trị” những nhà lãnh đạo hay than vãn. Ông gọi đó là Radical self-inquiry (Tự vấn triệt để):
“How have I been complicit in creating the conditions I say I don’t want?” (Mình đã đồng lõa như thế nào trong việc tạo ra những hoàn cảnh mà mình nói là mình không muốn?)
Jerry giải thích: “Complicit” (đồng lõa) không có nghĩa là bạn gây ra 100% lỗi lầm, nhưng bạn là kẻ lái chiếc xe tẩu thoát cho đám cướp ngân hàng. Mục đích của câu hỏi này không phải để tự đổ lỗi, mà để đánh thức sự chủ động (agency) của chính mình.
Ông lấy ví dụ: “Bạn luôn miệng nói ’tôi không muốn lúc nào cũng bận rộn’. Nhưng sự thật là, bạn sẽ cảm thấy vô cùng bất an và trống rỗng nếu lịch trình của mình không kín mít.” Chúng ta thường bị mắc kẹt trong những lời nói dối với chính mình (self-delusion), rằng mọi rắc rối đều do người khác hoặc do hoàn cảnh.
Câu hỏi của Jerry làm mình sững lại. Mình tắt podcast. Hạt cà phê trên tay rơi bộp xuống rổ.
“Mình đã đồng lõa như thế nào trong việc tạo ra cái lớp học thụ động mà mình luôn than phiền?”
Tưởng học trò thụ động, hóa ra thầy không chừa chỗ để thở
Tối đó, mình lật lại cuốn sổ tay ghi chép quá trình dạy học. Mình tự soi chiếu lại những giờ lên lớp của mình bằng lăng kính “đồng lõa”.
Lớp 1, Lớp 2… Mình luôn tự hào là người dạy Hóa, dạy STEM rất cháy. Mình nói liên tục, giảng thao thao bất tuyệt để đảm bảo truyền đạt đủ 100% lượng kiến thức khổng lồ.
Khi đặt câu hỏi: “Các em có hiểu chỗ biến dòng code này không?”, mình chỉ dừng đúng 3 giây. Không ai trả lời, mình liền tự trả lời luôn cho kịp cháy giáo án.
Và tệ nhất là những lúc có đứa giơ tay phát biểu sai. Phản xạ của một ông giáo 25 năm kinh nghiệm là ngay lập tức ngắt lời: “Không đúng, ý tưởng đó sai ở chỗ…”, rồi mình nhanh chóng sửa lại để “tiết kiệm thời gian”.
Hóa ra, chính cách dạy “cháy hết mình” đó đã bóp nghẹt mọi không gian suy nghĩ của học sinh.
Sự thật là, sâu thẳm bên trong, mình RẤT SỢ những khoảng lặng trong lớp học. Mình sợ mất kiểm soát bài giảng. Mình sợ nếu cho học sinh thảo luận tự do, lớp sẽ ồn ào và mình không hoàn thành mục tiêu bài học.
Mình luôn mồm nói “thầy muốn các em chủ động phản biện”, nhưng hành động của mình lại là: “Cứ chép đúng ý thầy cho nhanh”. Chính mình là kẻ đã lái chiếc xe tẩu thoát mang tên “Hoàn thành giáo án”, bỏ mặc sự sáng tạo của học trò ở lại. Tưởng học trò lười suy nghĩ, hóa ra do thầy không chừa cho chúng không gian để thở.
15 giây im lặng đắt giá
Hôm sau, trở lại phòng lab. Vẫn là chủ đề cũ. Mình chiếu một mạch logic robot lên bảng và hỏi: “Thuật toán này có lỗ hổng ở đâu?”
Mình lùi lại. Bấm giờ. 1 giây, 2 giây, 3 giây…
Bầu không khí quen thuộc ập đến. Im phăng phắc. Tiếng quạt trần lại lạch cạch. Thói quen cũ xúi giục mình mở miệng giải thích luôn. Nhưng lần này, mình mím môi lại. Mình kiên nhẫn đứng chờ. 5 giây, 10 giây… Cảm giác gượng gạo và khó chịu dâng lên tột độ. Mình đút hai tay vào túi quần để ngăn bản thân cầm phấn.
Đến giây thứ 15, một cánh tay rụt rè giơ lên ở góc lớp. Là Huy. “Thưa thầy, nếu cảm biến siêu âm bị nhiễu bởi góc tường thì robot sẽ bị kẹt vòng lặp ạ.”
Câu trả lời… hoàn toàn sai. Lỗ hổng nằm ở hàm delay chứ không phải cảm biến.
Phản xạ cũ định buột miệng “Sai rồi”. Nhưng mình nuốt chữ đó xuống. Mình mỉm cười: “Một góc nhìn rất thú vị. Lớp mình có ai đồng ý hoặc phản biện ý kiến của Huy không?”
Đột nhiên, cả lớp bắt đầu xì xầm. Vài cái đầu ngẩng lên. Một cánh tay khác giơ lên: “Em nghĩ không phải cảm biến đâu thầy, do code bị kẹt ở vòng lặp while ạ.”
Lớp học như được phá băng. Tụi nhỏ bắt đầu tranh luận với nhau, thay vì đợi thầy chốt đáp án. Khoảnh khắc đó, mình nhận ra: Sự chủ động của học trò luôn ở đó, nó chỉ đang đợi người thầy đủ dũng cảm để lùi lại một bước và chịu đựng sự im lặng.
Gáo nước lạnh của sự tự vấn
Chúng ta thường rất dễ đóng vai nạn nhân. Sếp đổ lỗi cho nhân viên lười biếng. Cha mẹ đổ lỗi cho con cái không nghe lời. Giáo viên đổ lỗi cho học sinh thụ động.
Nhưng quyền lực thay đổi cục diện luôn nằm ở kẻ có nhiều quyền hành nhất trong phòng. Jerry Colonna gọi đó là sự trưởng thành: Dám cắt đứt những lời nói dối mà chúng ta tự huyễn hoặc mình.
Lần tới, khi bạn cảm thấy bất mãn với đội nhóm, với con cái, hay với chính công việc của mình, thay vì than vãn, hãy thử đặt câu hỏi: “Mình đã đồng lõa như thế nào trong việc tạo ra hoàn cảnh tồi tệ này?”
Đó là một gáo nước lạnh buốt óc. Nhưng chỉ khi dám nhận phần trách nhiệm của mình, dù là nhỏ nhất, bạn mới nắm lại được bánh lái để xoay chuyển tình thế. Bạn cũng làm được mà.
💡 Lấy cảm hứng từ: Jerry Colonna — How have I been complicit in creating the conditions I say I don’t want?, Lenny’s Podcast
Để rang được mẻ Eakar Coffee ngon, mình phải học cách không đổ lỗi cho thời tiết hay hạt nhân nghèo nàn, mà tự hỏi “Mình đã canh lửa sai ở đâu?”. Sự tự vấn luôn đắng ngắt như ngụm cà phê nguyên chất đầu tiên, nhưng hậu vị để lại là sự tỉnh táo tuyệt vời. Thử một ly Eakar, và bắt đầu tự vấn nhé.
