Nam ngồi chống cằm, mắt hướng đờ đẫn ra tán thông xanh ngoài cửa sổ, tay xoay xoay cây bút bi đã hết mực từ lâu.
Cả lớp đang cắm cúi làm bài kiểm tra 15 phút, tiếng nháp sột soạt vang lên đều đặn. Chỉ riêng góc bàn của Nam là im lìm, tờ giấy kiểm tra vẫn trắng tinh không một nét chữ.
Cơn giận quen thuộc của một giáo viên chủ nhiệm trồi lên trong lồng ngực mình. Mình định bước thẳng xuống, gõ thước lên bàn và quát: "Nam, tập trung làm bài đi, sắp hết giờ rồi!".
Nhưng ngay lúc đó, mình kịp phanh lại. Một câu hỏi học được từ lớp đào tạo hiệu quả giáo viên (T.E.T.) chạy xẹt qua đầu: "Hành vi này đang gây ra vấn đề cho ai?".
Hội chứng ôm hết drama của ông giáo già
Hai mươi lăm năm đi dạy, mình có một thói quen xấu cực kỳ khó bỏ. Đó là tự biến mình thành cái thùng rác cảm xúc, ôm mọi drama và vấn đề của học sinh vào người.
Học sinh ngủ gật trong giờ? Mình dằn vặt vì bài giảng chưa đủ hấp dẫn. Học sinh cãi nhau ở hành lang? Mình tự trách mình quản lý lớp kém. Học sinh làm bài thi điểm thấp? Mình loay hoang nghĩ đề kiểm tra của mình quá khó.
Mỗi tối đi dạy về, đầu mình như một chiếc máy tính bị treo vì chạy quá nhiều tab ngầm. Mình mang đống lo lắng đó vào bữa cơm, nằm gác tay lên trán đến nửa đêm, rồi mất ngủ.
Mình từng mặc định đó là sự tận tụy, là trách nhiệm của một người thầy thương học sinh. Kết quả? Mình kiệt sức, hay cáu gắt và bắt đầu sợ những buổi lên lớp. Mình không hề nhận ra mình đang phạm một sai lầm sơ đẳng: dồn hết năng lượng vào những việc không phải là của mình.
LNO Framework: Khi PM học cách buông việc để sống sót
Khi đọc lại ghi chép từ Lenny’s Podcast, mình bắt gặp câu chuyện của Shreyas Doshi, cựu Product Lead tại Stripe, Twitter và Google. Doshi kể lại những năm đầu tiên gia nhập Google vào năm 2008 là khoảng thời gian căng thẳng nhất cuộc đời anh. Anh làm việc điên cuồng, về nhà chỉ biết than thở với vợ và thường xuyên mất ngủ.
Thủ phạm là tính cầu toàn. Doshi muốn mọi thứ mình chạm vào đều phải hoàn hảo, từ tài liệu yêu cầu sản phẩm (PRD) chiến lược cho đến cái báo cáo chi tiêu lặt vặt hay dòng ghi chú cuộc họp.
Mọi thứ chỉ thay đổi khi anh thiết lập ra LNO Framework để phân loại các đầu việc. Theo Doshi, một người làm việc trong môi trường sáng tạo và có tác động cao cần chia nhiệm vụ thành ba nhóm rõ rệt:
- Leverage (Đòn bẩy - L): Những việc nếu bỏ ra 1 phần công sức sẽ thu về 10 hay 100 lần tác động. Đây là nơi bạn được phép bung tỏa sự cầu toàn của mình. Ví dụ như viết tài liệu PRD cho một tính năng cốt lõi quyết định doanh thu, hoặc giải quyết xung đột chiến lược giữa các phòng ban.
- Neutral (Trung tính - N): Những việc bỏ 1 công thu về khoảng 1.1 kết quả. Bạn chỉ cần làm tốt vừa đủ, không cần hoàn hảo.
- Overhead (Hành chính/Phí tổn - O): Những việc bắt buộc phải làm nhưng mang lại tác động cực kỳ thấp, như viết báo cáo chi phí hay ghi chép một cuộc họp định kỳ không mấy quan trọng. Hãy làm thật nhanh, thậm chí làm cẩu thả một chút cũng được, miễn là xong việc.
Doshi đưa ra một ví dụ rất thực tế về việc ghi chép cuộc họp. Nếu đó chỉ là buổi cập nhật tiến độ thông thường, anh sẽ gửi ngay bản ghi chú dạng gạch đầu dòng ngắn ngủi ngay sau khi họp xong mà không cần chau chuốt câu chữ. Nhưng nếu đó là cuộc họp căng thẳng với CEO về một quyết định thay đổi định hướng sản phẩm, anh sẽ dành cả tiếng đồng hồ để mài giũa từng từ ngữ trong biên bản gửi đi nhằm tránh tối đa sự hiểu nhầm.
Để đối phó với sự trì hoãn khi làm việc Leverage, Doshi áp dụng hai mẹo nhỏ: dùng "năng suất giả vờ" (placebo productivity) bằng cách làm một loạt việc Neutral/Overhead trước để lấy đà, và đổi địa điểm làm việc sang một quán cà phê mới để kích thích sự tập trung.
PM giỏi không phải là người giải quyết mọi vấn đề xuất hiện trên đường đi. PM giỏi là người biết phân loại đúng và từ chối xử lý những việc không mang lại giá trị cao.
Cửa sổ hành vi: Bộ lọc LNO dành cho lớp học
Đặt hai khung tư duy cạnh nhau, mình nhận ra Cửa sổ hành vi của Thomas Gordon chính là phiên bản LNO áp dụng cho việc quản lý lớp học. Thay vì chia task công việc, chúng ta phân loại hành vi của học sinh dựa trên câu hỏi: "Vấn đề này thuộc về ai?".
Cửa sổ này chia các tình huống trong lớp thành ba vùng chính:
- Học sinh sở hữu vấn đề: Học sinh đang gặp khó khăn, buồn bã hoặc mất tập trung vì những lý do riêng của các em (bố mẹ cãi nhau, thất tình, áp lực điểm số). Hành vi này không cản trở việc dạy của giáo viên, nhưng học sinh đang có vấn đề. Kỹ năng cần dùng ở đây là Lắng nghe chủ động.
- Thầy sở hữu vấn đề: Hành vi của học sinh ảnh hưởng trực tiếp đến việc dạy hoặc nhu cầu chính đáng của giáo viên (học sinh nói leo cắt ngang lời thầy, nghịch phá dụng cụ thí nghiệm). Kỹ năng cần dùng là gửi Thông điệp Tôi để đương đầu một cách hòa bình.
- Không ai sở hữu vấn đề: Đây là vùng thoải mái, nơi thầy trò kết nối tốt và việc dạy học diễn ra trôi chảy.
Trước đây, mình xem mọi hành vi không đúng quy chuẩn trong lớp là một lỗi hệ thống cần phải sửa chữa ngay lập tức. Học sinh nhìn ra cửa sổ là đang vi phạm quy chế lớp học, tức là "Thầy sở hữu vấn đề". Mình lập tức dồn năng lượng của một kẻ cầu toàn vào việc chỉnh đốn, quát mắng.
Nhưng thực tế, đó là một task Overhead về mặt cảm xúc. Việc Nam ngồi thẫn thờ không làm bài kiểm tra hoàn toàn là vấn đề riêng của em. Nó không cản trở việc mình đứng lớp hay làm ảnh hưởng đến các học sinh khác. Bằng cách cố gắng kiểm soát và ép buộc Nam phải làm bài ngay lập tức, mình đã tự rước một vấn đề Overhead vào người, biến nó thành một cuộc đối đầu không cần thiết.
Ngừng làm người hùng cô đơn để ngồi cạnh học sinh
Quay lại khoảnh khắc mình đứng bên cạnh bàn của Nam. Thay vì quát em như phản xạ cũ, mình chọn cách đổi địa điểm đứng, nhẹ nhàng bước xuống và ngồi ghé vào chiếc ghế trống cạnh em.
Mình hạ thấp giọng, hỏi nhỏ: "Nam, thầy thấy tờ giấy thi còn trống. Em đang gặp khó khăn gì với phần kiến thức này à?".
Cậu học trò giật mình nhìn mình, đôi mắt đỏ hoe cúi gằm xuống bàn. Em xoay xoay ngón tay, lí nhí: "Không phải ạ. Tại… tối qua bố mẹ em lại cãi nhau to quá. Em phải ra ngoài hiên ngồi đến gần sáng nên giờ đầu em trống rỗng, không nghĩ được gì cả".
Lồng ngực mình chùng xuống. Hóa ra Nam không hề lười biếng hay chống đối. Em chỉ là một đứa trẻ 16 tuổi đang phải gánh chịu những mảnh vỡ từ gia đình.
Nếu lúc nãy mình quát lớn trước cả lớp, mình đã đóng sập cánh cửa kết nối với em. Mình sẽ trở thành một rào cản giao tiếp, biến lớp học thành nơi đầy phòng thủ và sợ hãi.
Nhờ nhận diện đúng "Nam mới là người sở hữu vấn đề", mình chuyển ngay sang kỹ năng trợ giúp. Mình vỗ nhẹ lên vai em: "Thầy hiểu rồi. Thầy rất tiếc vì em đã có một đêm khó khăn. Giờ em cứ cất giấy kiểm tra đi, ngồi nghỉ ngơi một chút cho đỡ mệt. Chiều mai sau giờ học, thầy trò mình làm lại bài này sau nhé".
Nam ngẩng đầu nhìn mình, ánh mắt rơm rớm nhưng nét căng thẳng trên gương mặt giãn ra hẳn. Em khẽ gật đầu, cất tờ giấy vào cặp rồi nằm gục xuống bàn chợp mắt.
Chiều hôm sau, Nam lên phòng thí nghiệm gặp mình. Em làm bài kiểm tra đạt điểm 8, nhưng điều quan trọng nhất là từ đó về sau, tiết Hóa của mình luôn có một cánh tay sẵn sàng giơ lên phát biểu.
Không phải vấn đề nào trong lớp cũng cần thầy giáo nhảy vào giải quyết. Có những vấn đề chỉ cần thầy nhận diện đúng, buông bỏ cái uy quyền giáo điều và lặng lẽ ngồi cạnh học sinh để các em biết mình được lắng nghe. Đó mới là việc Leverage thực sự của một người thầy.
Bạn cũng làm được
Nếu bạn đang cảm thấy kiệt sức vì công việc gõ đầu trẻ, hãy thử thực hành việc phân loại ranh giới cảm xúc ngay ngày mai.
Khi thấy một học sinh có biểu hiện lạ, đừng vội phán xét hay đưa ra hình phạt. Hãy dừng lại ba giây và tự hỏi: "Hành vi này đang cản trở việc dạy của mình, hay em ấy đang có khó khăn riêng?".
Phân loại đúng vấn đề sẽ giúp bạn chọn đúng công cụ giao tiếp, tiết kiệm được 80% năng lượng cảm xúc lãng phí mỗi ngày để dành cho những kết nối thực sự giá trị.
Chúng ta đi dạy để giúp học sinh lớn lên, chứ không phải để ôm hết mọi drama của cuộc đời các em.
Bạn cũng làm được.
Nếu bạn muốn trang bị thêm những công cụ quản lý lớp học thực tế và cách ứng dụng AI để giảm tải công việc hành chính, hãy tham khảo khóa học của mình ở phía dưới nhé. Mình thiết kế nó để giúp bạn làm việc thông minh hơn, chứ không phải chăm chỉ hơn.
